O pasado mes de xaneiro, o psicólogo e escritor Enrique Delgado Zayas presentou na librería carballesa Brañas dúas das súas obras máis coñecidas: Con los pies en el cielo e Me recordarás. En nhdiario puidemos falar con el dos seus libros, da importancia do equilibrio mental na educación e da nosa forma de vivir en plena pandemia.
– Que ideas xerais pode un sacar das súas obras?
Sería difícil elixir unha ou varias ideas que resuman as mensaxes ou os propósitos destes libros, aínda que coloquei unha frase introdutoria e concluínte, ao comezo de cada capítulo, que podería aproximarse ás súas esencias. Con los pies en el cielo busca esclarecer o camiño polo que a información subxectiva se traduce en información biolóxica e como metabolizamos as experiencias no noso corpo, sobre todo as emocionais. Doutra banda, Me recordarás segue o rastro da memoria, esclarecendo a vixencia, a función e o verdadeiro impacto que ten na nosa vida aquilo que enviamos ao esquecemento.
– Vostede sinala que nas lecturas trátanse dous temas vitais: a fraxilidade da infancia e a importancia do equilibrio mental dos coidadores. Por que elixiu a novela como forma para narrar esta problemática?
Os fundamentos biolóxicos e psíquicos da relación entre os nenos e os seus coidadores adoitan expoñerse nunha literatura especializada, en termos técnicos que poderían resultar inaccesibles para os menos entendidos no tema. A narrativa axudoume a facelos máis alcanzables. Estas novelas propoñen guiar ao lector cara á comprensión do mundo interior do neno que sofre abandono, malos tratos, acoso ou violencia desde a perspectiva do amor, a súa ausencia, e as súas consecuencias. Unha vez que o
autor consegue que esta información complexa descenda ata a conduta dos seus personaxes, o abstracto vólvese intuitivo; así, o lector pode ver o que, doutro xeito, tería que comprender de antemán.
– Os pais, ou mesmo as persoas en xeral, deberían de fortalecer o contacto e a fluidez das súas emocións cos seus fillos ou achegados?
Si, xa que as emocións e a razón procésanse fundamentalmente en zonas distintas, e evolutivamente distantes, do noso cerebro pero moitas veces funcionan en paralelo. Temos unha mente que pensa e unha mente que sente. A integración e o equilibrio entre elas e as súas formas de expresión dependen de tantos e tan distintos factores que sería imposible sequera sopesalos aquí. Con todo, a consciencia, ese pequeno espazo de silencio que se acha entre un pensamento e o seguinte, é o mellor camiño para interpelar ás nosas emocións e redirixilas a favor da razón máis aló da pegada, mesmo biolóxica, que certas experiencias son capaces de imprimir para sempre na vida dun ser humano.
– Nas súas obras tamén fala sobre o equilibrio mental dos proxenitores ou coidadores para poder establecer unha conexión saudable cos máis pequenos. Cre que os pais españois lle dan a suficiente importancia ao feito de que para coidar e educar a alguén, un debe de estar mentalmente «san»?
Salvando máis ou menos certas diferenzas culturais, creo que os pais españois lle dan a mesma importancia que outros pais no resto do mundo. O problema é que dar importancia a algo é un feito racional, pero a maioría dos procesos que afectan á saúde mental e á conduta non o son. A axuda profesional, en moitos casos, podería ser dunha importancia vital ao poder lograr que o non manifesto se mostre.
A partir do contacto físico da nai no cerebro do neno prodúcense substancias que non só orixinan efectos inmunolóxicos e ata de expresión xenética, senón que lle xeran unha profunda sensación de benestar e de pracer. Cando este contacto está ausente ou é daniño ten consecuencias físicas e psíquicas que poden ser fatais para o neno. As experiencias temperás que os nenos terán cos seus coidadores determinarán trazos emocionais que se arquivarán no seu inconsciente e rexurdirán nas súas relacións con outras persoas ao longo da súa vida. Se un neno experimenta falta de afecto, ou non pode prever o comportamento dos seus pais, este sufrirá danos psicolóxicos que poden deixarlle secuelas para sempre. Isto pode conducir a unha sobreactivación dos centros nerviosos das emocións e doutras estruturas que se encargan de discernir entre os estímulos perigosos dos que non o son. Por exemplo, asociará o achegamento e a intimidade con outras persoas ao medo e á aversión.
Debido ao escaso desenvolvemento do cerebro, do pensamento e a linguaxe durante as primeiras etapas do desenvolvemento do neno, esta clase de experiencias non son debidamente procesadas de modo que seguirán influíndo e interferindo na súa vida adulta. E canto menos consciente sexa sobre o sucedido e do impacto que tivese para el, máis grande será a repercusión que terá na súa vida adulta, nas súas relacións cos demais e cos seus propios fillos. Por iso, a través destas novelas, fago un chamamento ás nais e aos pais para identificar e resolver os seus propios traumas infantís a favor do benestar e a educación dos seus propios fillos.
– Desde o inicio da pandemia, todos notamos a falta de contacto con familiares ou amigos que, xunto a outras situacións complicadas como a falta de traballo, xerou en moitas persoas episodios de tensión ou ansiedade. Con todo, algunhas móstranse susceptibles a acudir a un profesional. Por que nos custa tanto pedir axuda?
A pandemia fixo patentes moitas situacións de impotencia e falta de control ante a enfermidade e a morte, activando recordos de vivencias similares en moitos individuos que viron como as súas respostas naturais de defensa e fuxida rexorden desde o máis profundo. De feito, no exercicio da profesión, vin un aumento de recaídas en trastornos de ansiedade e depresión, sobre todo relacionados con síntomas de medo e hipocondría, cuxo principal causante parece ser a situación da pandemia. Na medida en que isto afecta ao impulso de conservación individual tamén afecta á empatía e as relacións sociais.
Doutra banda, durante moitos anos os asuntos do corpo foron tratados pola ciencia, e os asuntos da psique e o espírito foron xestionados pola relixión e os sacerdotes. Aínda que esta separación foise disipando na medida en que a ciencia recoñeceu o carácter obxectivo da información subxectiva, o cambio é relativamente recente e os efectos dunha pastilla seguen sendo máis inmediatos que a interpelación verbal dun psicoterapeuta.
– Cal cre que será o camiño a seguir durante este ano e os seguintes no relativo á xestión das emocións nesta pandemia? Como profesional, que consellos lle daría a alguén para que mellorase a súa situación mental se está a empezar a angustiarse con esta situación ou o seu futuro?
Creo que o secreto na xestión das emocións foi sempre o mesmo: recoñecelas, aceptalas e desenmascaralas nos seus propósitos non manifestos cando sintamos que rompen o noso equilibrio e producen ruído e perturbación. O óptimo é sortear o obstáculo, pasalo ou vencelo, e seguir adiante aínda que este estivese alí por accións alleas.