Rozando o ecuador do mes de agosto, continuamos cruzando os dedos en Galicia. Neste ano 2019, o número de incendios, comparado co doutros anos está a ser anormalmente reducido. A pesar diso temos que lamentar as 1.100 hectáreas que arderon a finais de marzo en Rianxo e Dodro (A Coruña), como consecuencia dunha faísca dunha torre de electricidade. As 149 hectáreas en Quiroga (Lugo) entre a véspera e o día do Apóstolo, 24 e 25 de xullo. E as aproximadamente 21 hectáreas de Cualedro (Ourense), o domingo 4 de agosto. Con todo, esta situación constitúe unha estraña anomalía nos últimos anos, onde os incendios forestais conformáronse como unha praga de tráxicas consecuencias. Sempre que abordamos este tema, atopámonos cun problema que precisa dunha pluralidade de conceptos, o cal abarca varias disciplinas, moitos interrogantes e serias dificultades.
Para tratar de entendelo debemos comezar cun pequeno repaso histórico. Ata os anos 40-50 do século XX Galicia era practicamente un “monte pelado”. Tanto España, con Franco, como Portugal con Salazar, afrontan unha plantación masiva de millóns de piñeiros. Ambas as ditaduras buscan modelos de forestación próximos a países centroeuropeos. O contexto social en Galicia era de miseria xeneralizada. A antiga gandería e o cultivo de trigo e centeo desaparecen, producíndose unha emigración campo-cidade. Aparecen novas fábricas de celulosa, absorbendo gran parte deste éxodo, á vez que se empezan a plantar eucaliptos, outra especie, do mesmo xeito que o piñeiro, altamente combustible, e que contribúe a expandir o lume unha vez iniciado.
Os labradores que quedan no campo, afogados pola miseria, necesitan algo ao que aferrarse e se aposta pola produción de leite a gran escala. Isto trae consecuencias desastrosas, ao ingresar na Unión Europea en 1.986 e non poder competir con explotacións gandeiras de países como Holanda. O proceso conclúe co desmantelamento das explotacións e a reforestación das terras agrarias. Ante esta conxuntura e estrutura do terreo, modificada de forma radical en poucos anos, e a óptima situación, para que o lume campe ás súas anchas, cabe preguntarse, quen prende a mecha? Quen ou quen se beneficia, gañan ou poden lucrarse deste caldo de cultivo incendiario? Sempre existiron “tolos” e pirómanos, pero estes non poden constituír máis que unha porcentaxe mínima na responsabilidade dos incendios. Quen, ademais, seguramente, puidesen servir como “cabeza de turco” en máis dunha ocasión.
Entón, que interrogantes se nos presentan, que dúbidas nos asaltan ante a gran cantidade de incendios, que superan, en moito, o fortuíto ou natural. Problemas como o de lindes de monte, conflitos entre a Administración e o lobo, os cales pode levar á rabia e o querer acabar deste xeito con estes animais, a falta de limpar de maleza no monte, dannos as primeiras claves. Por outra banda, podemos destacar a degradación das estruturas sociais e do sistema cultural no rural galego, debido ao empobrecemento, envellecemento, emigración, persistencia de prácticas caciquiis, subvencións sospeitosas, etc, co cal, a rabia e inquina entre veciños, núcleos de poboación, parroquias, poden levar ao uso do lume como solución. Ademais, tamén convén preguntarse ata onde chegan os espurios intereses políticos, en que grao afecta a plantación de eucalipto a gran escala para conseguir pasta de papel de maior calidade e menos custosa, favorecendo ás Celulosas, que papel xoga o chamado lobby forestal supostamente formado por enxeñeiros de montes.
Sinalar tamén, viveiros de plantación de piñeiros e eucaliptos, o beneficio para quen se encarga de plantar, quen os corta, quen os mantén, ademais de vixiar, cobrar por extinguir o lume e tamén por último, reforestar. Un proceso completo. En definitiva, moitos actores, problemas diversos, e pouca conciencia do legado que deixar aos que veñan tras nós. Sobre a mesa, a necesaria e imprescindible coordinación entre política forestal, agraria e gandeira.
Promover o cultivo de especies arbóreas autóctonas e caducifolias, que favorezan ter o monte limpo. Así como o endurecemento das penas para os responsables do lume, xunto cun verdadeiro compromiso político para atopar solución ao problema e que se traduza en eficacia.
ALEJANDRO LUÍS OTERO JAMARDO